Тарых

Кыргыз Республикасынын Президентинин 1993-жылдын 19-февралындагы № ПЖ 60 “Кыргызстан Республикасынын Мамлекеттик салык инспекциясына караштуу салыктык тергөөлөрдүн атайын бөлүмдөрүн түзүү жөнүндө” Жарлыгы менен республикадагы салыктык мыйзам бузууларды алдын-алуу, табуу жана бөгөт коюу, ошондой эле инспекциянын ишмердигинин жана анын кызматкерлеринин коопсуздугун камсыздоо максатында укук коргоо функциялары бар атайын бөлүм түзүлгөн.

Бул атайын бөлүмдөр ички иштер, улуттук коопсуздук, прокуратура органдарынын кызматкерлеринен топтолгон, алардын мурунку жумуш орду боюнча укуктук, социалдык корголушу жана жеңилдетүүлөрү сакталып калган.

Салык инспекциясынын биринчи жетекчиси Бобушев Рысбек Сеитказиевич болгон.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 1994-жылдын 10-февралындагы “Мамлекеттик жана финансы тартибин күчөтүү боюнча өзгөчө чаралар жөнүндө” Жарлыгы менен атайын бөлүмдөрдүн базасында Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Салык полициясынын департаменти түзүлгөн, төрагасы Кальчинов Давлет Асанкулович болгон.

Салык полициясынын алгачкы түзүлгөн органдары салык кылмыштарын аныктоо жана кызматкерлердин коопсуздугун камсыздоо боюнча иш алып барган.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1994-жылдын 16-майындагы №333 токтому менен Департаменттин кызматкерлеринин саны 746 бирдик болуп аныкталып, атайын бөлүмдөрдүн милдеттерин аткаруу жүктөлгөн.

1994-жылдын май айынан тартып Кыргыз Республикасынын Кылмыш-процесстик кодексине өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилгенден кийин салык кылмыштары боюнча кылмыш иштерине алдын ала иликтөөнү салык полициясынын органдарынын тергөөчүлөрү жүргүзө баштаган.

Салык полициясы органдарындагы кийинки кайра түзүлүүлөр 1995-жылы болгон. Кыргыз Республикасынын Президентинин 1995-жылдын 26-июнундагы ““Кыргыз Республикасынын Президентинин 1994-жылдын 10-февралындагы “Мамлекеттик жана финансы тартибин күчөтүү боюнча өзгөчө чаралар жөнүндө” Жарлыгына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө” Жарлыгы жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1995-жылдын 3-июлундагы №258  “Салык полициясынын маселелери жөнүндө” токтому менен Салык полициясынын департаменти Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык инспекциясынын курамындагы Салык полициясынын башкармалыгы болуп кайра уюштурулган, төрагасы Сыдыков Автандил Чинтурганович болгон.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1996-жылдын 15-февралындагы №68 токтому менен “Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык инспекциясында кызмат өтөө жөнүндө жобо” бекитилген, ага салык полициясынын кызматкерлеринин кызмат өтөө тартиби жөнүндө бөлүк кошулган.

2000-жылдын 28-декабрында Салык полициясы башкармалыгынын базасында Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Финансы полициясы башкармалыгы түзүлгөн, жетекчиси Курманалиев Сагынбек Эшпаевич болгон. 

Жаңы түзүлгөн органга салык полициясынын функциялары менен чогуу салык, бажы органдарындагы коррупцияга, кыянаттык менен пайдаланууга каршы күрөшүү функциялары да өткөрүлүп берилген.

2001-жылдан 2005-жылга чейин Асанбеков Туратбек Асанбекович (2001-2002), Саралинов Мурат Назарбекович (2002-2004), Мокенов Айдар Абдразакович (2004–2005) жетектешкен.

Кыргыз Республикасынын Финансы полиция кызматкерлеринин күнү финансы полиция органдарынын салттарын түзүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 17-февралындагы № 91 токтому менен бекитилген. 

2005-жылдын 14-апрелинде Кыргыз Республикасынын Президентинин милдетин аткаруучунун “Кыргыз Республикасынын финансы системасын башкаруу органдарын кайра уюштуруу жөнүндө” Жарлыгы менен Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Финансы полициясынын башкармалыгы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансы полициясынын башкармалыгы болуп кайра уюштурулган, аны Наинбаев Рустам Саматович жетектеген.

2005-жылдын 25-ноябрында Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгына ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансы полициясынын башкармалыгынын негизинде Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын кызматы түзүлгөн, төрагасы Токочбаев Касеин Тологонович болгон.

2007-жылдын 11-майында Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын кызматы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансы полициясы болуп кайра түзүлгөн, төрагасы Муйбиллаев Акимжан Муйбиллаевич болгон.

Кылмыштын экономикалык түрлөрүнө каршы күрөшүүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу жана бул чөйрөдө ишмердик жүргүзгөн мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары менен функцияларын тартипке салуу максатында 2008-жылдын 11-апрелинде № 131 сан менен Кыргыз Республикасынын Президентинин “Кылмыштын экономикалык түрлөрүнө каршы күрөшкөн мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары менен функцияларын тартипке салуу жөнүндө” Жарлыгы жарыяланган, ага ылайык Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 10-июнундагы №200 “Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын кызматы жөнүндө” Жарлыгы менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансы полициясы Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын кызматы болуп кайра уюштурулган. Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинин, Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин, Мамлекеттик бажы комитетинин функцияларын жана ыйгарым укуктарын өткөрүп берүү жана ыкчам-издөө иштерин, кылмыштардын экономикалык түрлөрү боюнча иликтөө жүргүзгөн бөлүмдөрдүн 11 штаттык бирдигин жана аларды кармоо, тийиштүү материалдар, жабдык үчүн каралган финансы каражаттарын караштыруу менен бирге Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын кызматына Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлигинин башка укук коргоо орган статусу ыйгарылган.

Кыргыз Республикасынын Президентинин №131 Жарлыгы чыккандан бери Кызмат өз ишмердигинде бир топ ийгиликтерге жетишти. Алсак, “Кыргыз Республикасынын Кылмыш–процесстик кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган (163-беренеге).

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2010-жылдын 11-январындагы №1 “Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын  мамлекттик кызматы жөнүндө” Жарлыгы менен экономикалык кылмыштарга каршы күрөштү күчөтүү, финансылык жана салыктык контроль чөйрөсүндө укук бузууларды аныктоо, токтотуу, ошондой эле салык жана бажы органдарында коррупцияны, кыянат пайдаланууну токтотуу максатында Кыргыз Республикасынын Финансы полициясынын кызматы – Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы болуп кайра түзүлгөн, жетекчиси Булекбаев Эркин Касымович болгон.

2011-жылдын 25-мартында Джакыпбаев Мурат Ибраевич төрагалык кылып турганда Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн №116 токтомун менен, Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 90-беренесине ылайык, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президентинин 2011-жылдын 21-январындагы № 15 “Кээ бир мамлекеттик органдарды Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө өткөрүү маселелери жөнүндө” Жарлыгынын негизинде, органдын ишмердигин регламенттөө максатында Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы штаттык бирдиги 30%га кыскартылган Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы болуп кайра түзүлгөн. Жогоруда аталган токтомго ылайыкКыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдында жана ага баш ийген мамлекеттик укук коргоо органы статусуна ээ болуу менен бирге, Кыргыз Республикасынын  аймагында жасалган кылмыштардын экономикалык түрлөрүн, ошондой эле экономика жана финансы чөйрөсүндө кызматтык кылмыштарды аныктоо, алдын алуу, токтотуу, бетин ачуу жана иликтөө боюнча жалгыз ыйгарым укуктуу орган болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдардын ишмердигин реформалоо, экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү функцияларын кайталанышын жоюу, тартипке келтирүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 15-мартындагы № 175 токтому менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик финансы полициясынын кызматын жоюу жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 15-мартындагы №176 токтому менен жаңы укук коргоо органын – Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу  Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматты (финансы полициясын) түзүү чечими кабыл алынган, төрагасы болуп Аширов Бактыбек Асанбекович дайындалган.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдарынын системасын реформалоо процессиндеги бурулуш учур Кыргыз Республикасынын Президенти 2016-жылдын 18-июлундагы №161 “Укук коргоо органдарынын системасын реформалоо боюнча чаралар жөнүндө” Жарлыгына кол койгондо  болгон. Бул Жарлык республиканын укук коргоо органдарына  функцияларды туура бөлүштүрүүнү караган, мында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызмат (ЭККМК) экономика, финансы чөйрөсүндөгү жана коррупцияга түрткү кылган кылмыштарды аныктоо, бөгөт коюу жана тергөө боюнча негизги ыйгарым укуктуу укук коргоо органы болуп аныкталган. ЭККМКга Башкы прокуратурадан, УКМКнын Коррупцияга каршы кызматынан, ИИМдин Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча башкы башкармалыгынан, Мамлекеттик бажы кызматынан экономикалык категориядагы кылмыш иштерин тергөө боюнча функциялар берилген (төрага Кадыралиев Айбек Джумабаевич).

Жоопкерчиликтин көбөйүшүнө жана Кызматтын ишмердигинин көбөйүшүнө байланыштуу, ишмердиктин натыйжалуулугун жогорулатуу максатында  ички реформалоо боюнча чаралардын комплекси кабыл алынган.

Республиканын финансы полициясынын өзүнүн органдарын реформалоо бизнес-коомдоштуктун өкүлдөрү менен тыгыз кызматташууга жана колдоого, чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу, мамлекеттик жана муниципалдык бийликтин бардык деңгээлинде коррупцияга каршы чечкиндүү, компромисси жок күрөшүү, мамлекеттик бюджеттин кирешелерин толтуруу жана өлкөнүн экономикалык коопсуздугун камсыздоо үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө салым кошууга багытталган.

Административдик-башкармалык мүнөздөгү бир катар чаралар көрүлгөн: Кызматтын тергөө бөлүмдөрүнүн штаты көбөйгөн; 2017-жылдын ичинде конкурстар өткөрүлгөн, жыйынтыгында ЭККМКга кызматка жаңы кызматкерлер кабыл алынган.

Кызмат тарабынан кызматкерлердин ишмердигин укуктук жактан регламентациялоонун бир катар актылары кабыл алынган, эмгек акыны жогорулатуу боюнча материалдык-техникалык камсыздоону жакшыртуу, тагыраак айтканда киреше салыгынан бошотуу, материалдык түрткү берүү жана айырмаланган кызматкерлерди сыйлоо болгон. Мындан тышкары,  2017-жылдын декабрында финансы полициясынын кызматкерлери жана алардын үй-бүлөлөрү үчүн турак үйүн курууга жер участогуна документ алынган. Бул кадамдар кызматкерлердин умтулуусун жана ЭККМКда кызмат өтөө беделин  жогорулатууга багытталган (төрага Осмонов Замирбек Бабакулович).

Финансы полициясы органдары 1993-жылы түзүлгөндөн тартып  Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Салык полициясынын департаментинен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 15-мартындагы №176 токтому менен экономика чөйрөсүндөгү кылмыштарды аныктоо, бөгөт коюу жана тергөө боюнча өз алдынча, жападан жалгыз ыйгарым укуктуу укук коргоо органы катары түзүлгөн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматка (финансы полициясы)  чейинки узак жолду басып өткөн.

Кызматтын тарыхындагы өзгөчө учур болуп 2018-жылдын августунда финансы полициясы органдарынын жоопкерчилигин, укуктук статусун жана ролун так аныктаган “Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу орган жөнүндө” Мыйзамга кол коюулушу саналды, буга чейин ЭККМК республикада жеке мыйзамдары жок жалгыз укук коргоо органы болгон. Бул Мыйзам Кыргыз Республикасынын Коопсуздук кеңешинин 2018-жылдын 8-февралындагы “Кыргыз Республикасынын Сот, көзөмөл жана укук коргоо органдарындагы коррупцияга каршы күрөшүү боюнча актуалдуу чаралар жөнүндө” чечимин ишке ашырууда иштелип чыккан. Биринчи жолу тарыхта Кызмат өз ишмердигин Мыйзам менен жүргүзүп жатат.

Финансы полициясы бир катар уюштуруулардан өткөн, анын түзүмү өзгөргөн, бирок бир нерсе өзгөргөн эмес: бул элге кызмат кылуу, өлөнүн экономикалык коопсуздугун камсыздоого багытталган эрдиктин болушу, туруктуулук, кызматтарды аткарууда жогорку кесипкөйлүк өзгөргөн эмес. 26 жылдын ичинде финансы полициясы органы бир кыйла өзгөрүүлөрдү көтөрүп келген, 15 жетекчи өзгөргөн, алар Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматтын экономика чөйрөсүндөгү кылмыштарды аныктоо, бөгөт коюу жана тергөө боюнча өз алдынча, жападан жалгыз ыйгарым укуктуу укук коргоо органы катары түзүлүшүнө баа жеткис салымдарын кошушкан.

Бүгүнкү күндө, ЭККМК мамлекеттин экономикалык  саясатын тартип менен жана чабуулду жүргүзүп жатат, Кыргыз Республикасынын экономикалык коопсуздугун камсыздоого багытталган милдеттерди аткарат.

26 жылдын ичинде олуттуу иштер жасалган, эң негизгиси – бул жетишкен натыйжалары. Кабыл алынган чаралар, аныкталаган мыйзам бузуулар, келип түшкөн арыздар жөнүндө отчеттогу көптөгөн цифралардын артында укуктары калыбына келтирилген, кызыкчылыктары корголгон миңдеген чыныгы адамдар турат.


КРӨгө караштуу ЭККМК

OSCE
Веб-сайт ЕККУнун Бишкектеги борборунун каржылык колдоосу аркылуу жасалды
Сайтты жасаган — Михаил Агеев