Тарых

Кыргыз Республикасынын финансы полициясы органдарынын тарыхы

Кыргыз Республикасынын Президентинин 1993-жылдын 19-февралындагы №60 УП  “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик салык инспекциясына караштуу атайын салыктык иликтөө бөлүкчөлөрүн түзүү жөнүндө”  Жарлыгына ылайык, республикадагы салык мыйзамын бузууларды аныктоо, токтотуу жана инспекциялардын, кызматкерлердин ишмердигинин коопсуздугун камсыздоо максатында укук коргоо функциялары менен атайын бөлүкчөлөр түзүлгөн.

Аталган бөлүкчөлөрдө кызмат өтөө үчүн ички иштер, улуттук коопсуздук, прокуратура органдарынын кызматкерлери чакырылган. Аларды укуктук, социалдык жактан коргоо жана жеңилдиктер менен камсыздоо мурда иштеген кызматтары боюнча сакталып калган.

Жаңы уюшулган салыктык иликтөө боюнча атайын бөлүкчөлөрдүн кызматкерлеринин саны 150 киши болгон.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 1994-жылдын 10-февралындагы “Мамлекеттик жана финансы тартибин күчөтүү боюнча чаралар жөнүндө” Жарлыгына ылайык, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Салык полициясынын Департаменти түзүлгөн. Салык полициясынын алгачкы түзүлгөн органдары салык кылмыштарын аныктоо жана кызматкерлердин коопсуздугун камсыздоо багыттары боюнча иш алып барган.

Салык кылмыштарын аныктагандан кийин салык полициясынын кызматкерлери материалдарды ички иштер органдарына алдын ала иликтөө иштерин жүргүзүү жана соттук кароо үчүн жөнөтөт. Аныкталган фактылар боюнча соттук кароо жүргүзүлөт.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1994-жылдын 16-майындагы №333 токтомуна ылайык, Департамент кызматкерлеринин саны 746  болуп аныкталып,  атайын бөлүкчөлөрдүн милдеттерин аткаруу жүктөлгөн.

1994-жылдын май айында Кыргыз Республикасынын Кылмыш-процессуалдык кодексине өзгөртүүлөр жана кошумчалар киргизилгенден кийин, салык кылмыштары боюнча кылмыш иштерине алдын ала иликтөөнү салык полициясынын органдарынын тергөөчүлөрү жүргүзө баштаган.

1995-жылдын 26-июнундагы “КР Президентинин 1994-жылдын 10-февралындагы “Мамлекеттик жана финансы тартибин күчөтүү боюнча чаралар жөнүндө” Жарлыгына өзгөртүү киргизүү жөнүндө” Жарлыгы жана КР Өкмөтүнүн 1995-жылдын 3-июлундагы “Салык полициясынын маселелери жөнүндө” №258 токтому менен Салык полициясынын Департаменти Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик Салык инспекциясынын салык полициясынын Башкармалыгы болуп кайра уюштурулган.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1996-жылдын 15-февралындагы №68 токтому менен “Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик Салык инспекциясында кызмат өтөө жөнүндө Жобо” бекитилген. Жобого салык полициясынын кызматчыларынын кызмат өтөө тартиби жөнүндө бөлүк кошулган.

Кыргыз Республикасынын “Ыкчам издөө ишмердиги” жөнүндө мыйзамы 1998-жылы кабыл алынгандан кийин, салык полициясынын кызматчылары коомдун жана мамлекеттин  коопсуздугун камсыздоо боюнча ыкчам издөө ишмердигин жүргүзө баштаган.

Кыргыз Республикасынын “Курал жөнүндө” мыйзамына ылайык, салык полициясынын органдарынын кызматчыларына өзүн коргоо же мыйзамдуу милдеттерин аткаруу максатында газдуу, ок атуучу курал алып жүрүүгө, сактоого жана колдонууга уруксат берилген. 

Кыргыз Республикасынын “Кыргыз Республикасынын кээ-бир мыйзамдык актыларына кошумча киргизүү жөнүндө” мыйзамына ылайык, салык органдарынын кызматчылары Кыргыз Республикасынын “Аскер кызматчыларын пенсиялык камсыздоо жөнүндө” мыйзамына да киргизилген.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1999-жылдын май айындагы №289 токтому менен жогоруда көрсөтүлгөн 1996-жылдын 15-февралындагы №68  Жобо өз күчүн жоготкон жана “Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык инспекциясынын салык полициясынын Башкармалыгында кызмат өтөө жөнүндө Жобо” бекитилген.

Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 6-апрелиндеги “Аскердик наамдарды, атайын класстык чиндерди жана атайын наамдарды бекитүү” жөнүндө” №35 мыйзамы менен салык полициясынын органдарынын кызматчылары үчүн атайын наамдар бекитилген. 

Кыргыз Республикасынын Президентинин “Мамлекеттик башкаруунун борбордук органдарын кайра уюштуруу жөнүндө” 2000-жылдын 28-декабрындагы Жарлыгына өзгөртүү киргизүү жөнүндө 2001-жылдын 21-январындагы Кыргыз Республикасынын Президентинин №37 Жарлыгы менен салык полициясынын Башкармалыгынын негизинде Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык полициясынын Башкармалыгы түзүлгөн.

Жаңы түзүлгөн органга салык полициясынын функциялары менен чогуу салык жана бажы органдарындагы коррупцияга, кыянат пайдаланууга каршы күрөшүү функциялары да өткөрүлүп берилген.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2001-жылдын 3-мартындагы №76 токтому менен “Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык полициясынын Башкармалыгы жөнүндө Жобо” бекитилген.

Кыргыз  Республикасынын Финансы полиция  кызматкерлеринин күнүн белгилөө жөнүндө Кыргыз  Республикасынын Өкмөтүнүн 2005- жылдын 17-февралындагы №91 токтому менен бекитилген, Финансы полиция  органдарынын күнүн салтка айландыруу максатында.

Кыргыз Республикасынын Президентинин милдетин аткаруучунун 2005-жылдын 14-апрелиндеги “Кыргыз Республикасынын финансы түзүмүндө башкаруу органдарын кайра уюштуруу жөнүндө” Жарлыгы менен Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик салык полициясынын Башкармалыгы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу финансы полициясын Башкармалыгы болуп кайра уюштурулган.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2005-жылдын 25-ноябрындагы Жарлыгына ылайык, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу финансы полициясы Башкармалыгынын негизинде Кыргыз Республикасынын финансы полициясынын Кызматы уюштурулган.

2007-жылдын 11-майында Кыргыз Республикасынын финансы полициясынын Кызматы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансы полициясы болуп кайра түзүлгөн.

Кылмыштын экономикалык түрлөрүнө каршы күрөштүн натыйжалуулугун жогорулатуу жана бул чөйрөдө ишмердик жүргүзгөн мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары менен функцияларын тартипке салуу максатында 2008-жылдын 11-апрелинде Кыргыз Республикасынын Президентинин “Кылмыштын экономикалык түрлөрүнө каршы күрөш жүргүзгөн мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары менен функцияларын тартипке салуу жөнүндө” Жарлыгы жарыяланган. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 10-июнундагы №200 Жарлыгы менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансы полициясы Кыргыз Республикасынын финансы полициясынын Кызматы болуп кайра уюштурулган.

КР Улуттук коопсуздук боюнча Мамлекеттик комитетинин, КР Ички иштер министрлигинин, КР Мамлекеттик бажы комитетинин функцияларын жана ыйгарым укуктарын өткөрүп берүү жана оперативдик-издөө иштерин, кылмыштардын экономикалык түрлөрү боюнча иликтөө жүргүзгөн бөлүкчөлөрдүн 11 штаттык бирдигин жана аларды кармоо, тийиштүү материалдар, жабдык үчүн каралган финансы каражаттарын караштыруу менен бирге Кыргыз Республикасынын финансы полициясынын Кызматына Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлигинин укук коргоо боюнча башка орган мартабасы ыйгарылган.

Кыргыз Республикасынын Президентинин №131 Жарлыгы чыккандан бери Кызмат өз ишмердигинде бир топ ийгиликтерге жетишти. Алсак, “Кыргыз Республикасынын Кылмыш – процессуалдык кодексине өзгөртүү киргизүү жөнүндө” КР мыйзамы кабыл алынган (163-берене). 

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2010-жылдын 11-январындагы №1 “Кыргыз Республикасынын финансы полициясынын  мамлекттик кызматы жөнүндө” Жарлыгы менен экономикалык кылмыштарга каршы күрөштү күчөтүү, финансылык жана салыктык көзөмөл чөйрөсүндө укук бузууларды аныктоо, токтотуу, ошондой эле салык жана бажы органдарында коррупцияны, кыянат пайдаланууну токтотуу максатында Кыргыз Республикасынын финансы полициясынын кызматы – КР мамлекеттик финансы полициясынын кызматы болуп кайра түзүлгөн.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 25-мартындагы №116 токтомуна жана КР Конституциясынын 90-беренесине ылайык, ошондой эле КР Президентинин 2011-жылдын 21-январындагы №15 “Кээ-бир мамлекеттик органдарды КР Өкмөтүнө өткөрүү жөнүндө Жарлыгынын негизинде, органдын ишмердик регламентин сактоо максатында КР Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы штаттык бирдиги 30%га кыскартылган Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы болуп кайра түзүлгөн.

Жогоруда аталган токтомго ылайык,  КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик финансы полициясынын кызматы КР Өкмөтүнүн алдында жана ага баш ийген мамлекеттик укук коргоо органы мартабасына ээ болуу менен бирге, КР аймагында жасалган кылмыштардын экономикалык түрлөрүн, ошондой эле экономика жана финансы чөйрөсүндө кызматтык кылмыштарды аныктоо, алдын алуу, токтотуу, бетин ачуу жана иликтөө боюнча жалгыз ыйгарым укуктуу орган болуп саналат.

КР мамлекеттик органдардын ишмердигин реформалоо, экономикалык кылмыштарга каршы күрөштүн функцияларын тартипке келтирүү максатында, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 15- мартындагы №175 токтому менен КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик финансы полициясынын кызматын жоюу жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 15-мартындагы №176 токтому менен жаңы укук коргоо органын – Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу  экономикалык кылмыштарга каршы мамлекеттик кызматын (финансы полициясын) түзүү чечими кабыл алынган.

Мамлекеттин экономикалык коопсуздугун коргоо, өлкөнүн бюджетин толтуруу, ишкердик менен жарандардын мыйзамдуу кызыкчылыгын коргоо –  финансы полициясынын органдарынын алдыңкы функциялары болуп саналат.

Учурда КМШ өлкөлөрүндө түзүлгөн абалдай эле Кыргыз мамлекетинде да экономикалык кылмыштар, контрабанда, коррупция жаатында криминалдык абал кооптуу деп эсептелет. Тийиштүү чаралар көрүлгөнүнө карабастан мындай кылмыштар өлкөбүздүн экономикалык коопсуздугуна коркунуч алып келет. Криминалдык чөйрөнүн кызыкчылыктары экономика тармагына агылууда, анткени мамлекеттеги экономикалык реформанын кыйынчылыктарынан улам бул тармакта мыйзамсыз байуу мүмкүнчүлүгүнө жетүү жолдору бар. 

Экономикалык жана коррупциялык кылмыштуулуктун уюштурулушу жана кесиптик деңгээли жогорулап жатат, бул көрүнүш кулач жайып, тийиштүү аракеттери белгиленүүдө.

Финансылык абалына нараазы болгон калктын бир бөлүгүн “оңой, жеңил акча табуу” жолуна азгырып, кылмыштуулукка көптөгөн адамдарды тартып, мамлекеттик бийликтин коррупциялык өкүлдөрү менен байланыштарын бекемдеп, мамлекеттин ишмердигинде өзүнүн саясий жана экономикалык таасирин жогорулатып, мыйзамсыз жолдор менен табылган каражаттардын “изин жашырып” ишкердиктин ар кайсы түрүнө салуу менен жалпы экономикалык коппсуздукка коркунуч алып келүүдө.

Криминалдык элементтердин көзөмөлдөнбөгөн мыйзамсыз экономикалык ишкердиги коомдун ар тараптуу өнүгүшүнө, мамлекеттин саясий жана социалдык-экономикалык өзгөртүүлөрдү ишке ашыруу боюнча ишмердигине бөгөт койгон бирден бир фактор болуп эсептелет.

Экономикалык кылмыштуулуктун негизги себептери жана шарттары кадимки кылмыштардан айырмаланат. Финансы, салык, бажы органдарындагы уюшулган экономикалык кылмыштуулукка каршы күрөштү мамлекеттин экономикалык коопсуздугун коргоо боюнча ыйгарым укуктарга ээ болгон атайын укук коргоо органы гана жүргүзө алат. 

Өз алдынча иштеген, экономика чөйрөсүндө кылмыштарды аныктоо, токтотуу жана иликтөө боюнча жалгыз укук коргоо органы катары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу  экономикалык кылмыштарга каршы мамлекеттик кызматын (финансы полициясын)  түзүү – жалпы экономикада кылмыштуулук жана коррупция менен күрөштүн натыйжалуулугун жогорулатууга алып келет.

20 жыл ичинде финансы полициясы укук коргоо органы катары олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Мурдагы жылдары салык кылмыштарына, мамлекеттик мүлктү талоого, товарларды мыйзамсыз жүгүртүүгө жана товарды алып чыгууга каршы  күрөш жүргүзүп келген. Бүгүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу  экономикалык кылмыштарга каршы мамлекеттик кызматы (финансы полициясы) мамлекеттин экономикалык саясатын жүргүзүп, Кыргыз Республикасынын экономикалык коопсуздугун камсыздоого багытталган маселелерди чечүүдө. 

Ошону менен бирге, экономикалык кылмыштардын жаңы түрлөрү: жалганишкердикке, рейдерликке, кылмыш жолу менен табылган акча каражаттардын изин жашырууга, мамлекеттик бюджетке жүздөгөн миллион сом эсебинде зыян келтирген экономика чөйрөсүндөсү уюшулган кылмыштуулукка каршы күрөшүү – учурдун талабы болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу  экономикалык кылмыштарга каршы мамлекеттик кызматы (финансы полициясы) коррупциялык көрүнүштөрдүн алдын алуу маселелери боюнча жергиликтүү, чет өлкөлүк жана эл аралык  ар кандай уюмдар жана коомдук бирикмелер менен кызматташат. Экономика жана финансы чөйрөсүндө укук бузуулардын алдын алуу, аныктоо, иликтөө жүргүзүү боюнча чаралардын натыйжалуулугун жогорулатуу максатында КМШ өлкөлөрүнүн тийиштүү органдары менен өз ара кызматташууну  жүргүзөт. 

Кыргыз  Республикасынын  финансы  полициясынын  органы  2000-жылдан баштап КМШ өлкөлөрүнүн салык(финансы) иликтөө органдарынын жетекчилеринин Координациялык кеңешинин мүчөсү болот. Аталган органдар менен  маалымат булактарынын  даректерин алмашуу жана кылмыш иштери боюнча эл аралык суроо-талаптарды аткаруу сыяктуу ыкчам ишмердик тармагында өз ара кызматташуу жүргүзүлөт. Мындай кызматташуу КМШ аймагында из жашырып жүргөн кылмышкерлерди издөөгө жана  кылмыштардын бетин ачууга өбөлгө түзөт.

OSCE
Веб-сайт ЕККУнун Бишкектеги борборунун каржылык колдоосу аркылуу жасалды
Сайтты жасаган — Михаил Агеев